Krainy geograficzne

   Mazury Garbate to określenie bardzo ciekawego pod względem przyrodniczym, krajobrazowym i kulturowym obszaru zawierającego w sobie dwie puszcze (Borecką i Romincką) oraz pasmo Szeskich Wzgórz z najwyższym wzniesieniem Szeską Górą (309 m n.p.m.), trzecim pod względem wysokości po Wieżycy (329m) i Górze Dylewskiej (312m) wypiętrzeniu na całym Niżu Europejskim. Znajdują się ciekawe i malownicze miejscowości, największe z nich to Olecko i Gołdap. 

Podział fizjograficzny według Jerzego Kondrackiego "Geografia fizyczna Polski"

842 Podprowincja: Pojezierza Wschodniobałtyckie

842.7 Makroregion: Pojezierze Litewskie
   842.72 Mezoregion: Pojezierze Zachodniosuwalskie
     - Mikroregion: Wzniesienie Oleckie

842.8 Makroregion: Pojezierze Mazurskie

   842.84  Kraina Węgorapy
   842.85 Mezoregion: Wzgórza Szeskie (Garb Szeski)
   842.86 Mezoregion: Pojezierze Ełckie
     - Mikroregion: - Pojezierze Łaśmiadzkie
     - Mikroregion: - Puszcza Borecka
     - Mikroregion: - Obniżenie Selmęckie
     - Mikroregion: - Wyniesienie Bargłowsko-Milewskie

(842.7) Pojezierze Litewskie

Pojezierze Litewskie jest członem Pojezierzy Wschodniobałtyckich, obejmującym, podobnie jak Pojezierze Mazurskie, formy polodowcowe trzech głównych faz ostatniego zlodowacenia (leszczyńskiej, poznańskiej i pomorskiej). Większa część tego makroregionu znajduje się na terytorium Republiki Litewskiej. Moreny czołowe fazy poznańskiej i pomorskiej układają się łukami po obu stronach przełomu Niemna, natomiast zasięg fazy leszczyńskiej jest maskowany przez młodsze sandry i sygnalizuje go występowanie wytopiskowych jezior (na wschód od Grodna). Prawie całe Pojezierze Litewskie (z wyjątkiem Pojezierza Zachodniosuwalskiego) należy do dorzecza Niemna. Klimat tego regionu ma wyraźne cechy kontynentalne. Część położona w granicach Polski wyróżnia się najniższymi (poza górami) temperaturami. W Suwałkach średnia wieloletnia temperatura najzimniejszego miesiąca (lutego) wynosi -5,6°C (w Sejnach -5,9°C), średnia lipca 17,3°C, średnia roku 6,1°C (w Sejnach 6,9°C), roczna amplituda średnich temperatur miesięcznych 22,9°C. Zima pojawia się w Suwałkach już w końcu listopada i trwa 119 dni, tj. prawie 4 miesiące, pokrywa śnieżna zalega 101 dni. Średnia suma opadów rocznych wynosi 576 mm. Charakterystyczna jest duża liczba dni pochmurnych: w Suwałkach 169 dni w roku.  Lasy są typu subborealnego, ale większe powierzchnie zajmują tylko w południowej części regionu na sandrach: Puszcza Augustowska na zachód od doliny Niemna, Puszcza Rudnicka w dorzeczu prawego dopływu Niemna - Mereczanki.
Zachodnia część Pojezierza Litewskiego bywa nazywana Pojezierzem Suwalsko- Augustowskim i podzielono ją na 4 mezoregiony. Są to: Puszcza Romincka (842.71) na pograniczu należącego do Rosji obwodu kaliningradzkiego, Pojezierze Zachodniosuwalskie (842.72) na zachód od doliny Czarnej Hańczy, Pojezierze Wschodniosuwalskie na wschód od tej doliny (842.73) po dolinę Niemna na Litwie, Równina Augustowska (842.74) na południe od Suwałk i jeziora Wigry. Polska część Pojezierza Litewskiego obejmuje około 3,5 tys. km2. Na terytorium Litwy i częściowo Białorusi wyróżnia się: Równinę Mereczanki-Kotry (842.75), prawie bezjeziorną Wysoczyznę Srodkowoniemeńską (842.76), Pojezierze Wileńskie (842.77), Wysoczyznę Zachodnioauksztocką (842.78) i Równinę Żejmiany-Wilii (842.79).
Puszcza Romincka (842.71)  zajmuje pagórkowaty teren morenowy w dorzeczu Pregoły. Nazwa puszczy pochodzi od rzeczki Rominty; na terenie należącym do Rosji nazwano ją „Krasnaja", natomiast w Polsce Błędzianką. Region rozciąga się między Gołdapią w Polsce a Jeziorem Wisztynieckim na pograniczu litewsko-rosyjskim (dawniej litewsko-pruskim). Polska część regionu zajmuje powierzchnię około 180 km2. Najwyższe wzgórza przekraczają wysokość 200 m n.p.m. Jezior jest mało. Największe jest Jezioro Gołdapskie (w granicach Polski 1,5 km2, głęb. 10,9 m). Prawie cały obszar po obu stronach granicy jest zalesiony, przy czym przeważają drzewostany sosnowo-świerkowe, ale siedliska leśne są zróżnicowane, oprócz różnego typu borów występują grądy i roślinność bagienna. W Puszczy Rominckiej jest 5 rezerwatów: „Czerwona Struga" (3,6 ha), „Dziki Kąt" (34,1 ha), „Boczki" (108,8 ha), „Mechacz Wielki" (146,7 ha) oraz „Struga Żytkiejmska (467,1 ha). Puszcza Romincka sąsiaduje na zachodzie z Krainą Węgorapy, na południu ze Wzgórzami Szeskimi i Pojezierzem Zachodniosuwalskim, na wschodzie z Pojezierzem Wschodniosuwalskim. Wzdłuż południowej granicy regionu prowadzi szosa z Gołdapi do Wiżajn. Po budowanej przed 1945 r. okrężnej wokół puszczy linii kolejowej zostały nasypy, wkopy i wysoki wiadukt w Stańczykach, podobny do rzymskich akweduktów. Na wschodnim krańcu regionu na granicy Pojezierza Wschodniosuwalskiego leży w otoczeniu lasów wieś Żytkiejmy, na południu Dubeninki, na zachodzie miasto Gołdap (14 tys. mieszk.) z tartakiem, drobnym przemysłem spożywczym i metalowym, ośrodek turystyczno-wypoczynkowy, mający połączenie kolejowe z Ełkiem (przez Olecko). A. Richling (1985)  wyróżnił dwa mikroregiony: Nieckę Gołdapską (842.711) wokół Jeziora Gołdapskiego o powierzchni 22 km2 (w granicach Polski) oraz Lasy Rominckie (842.712) o nazwie synonimicznej z nazwą mezoregionu.

(842.72)  Pojezierze Zachodniosuwalskie

Pojezierze Zachodniosuwalskie znajduje się na południe od Puszczy Rominckiej, na zachód od doliny Czarnej Hańczy i Puszczy Augustowskiej, na wschód od Wzgórz Szeskich oraz Pojezierza Ełckiego, zajmując obszar 830 km2. Jest to region przejściowy między Pojezierzem Mazurskim a Pojezierzem Litewskim, ale zaliczony do tego drugiego. Orograficzną i hydrograficzną oś regionu tworzy rynna Rospudy z kilkoma wydłużonymi jeziorami: Rospuda (3,4 km2, głęb. 38,9 m), Garbaś (1,5 km2, gleb. 48 m), Sumowo (0,9 km2, głęb. 13,6 m), Bolesty (1,4 km2, głęb. 16,2 m) oraz paroma mniejszymi. Przepływająca przez te jeziora rzeka Rospuda wpada do Jeziora Białego pod Augustowem i należy do dorzecza Wisły. Wzdłuż tej osi nasunął się jeden z lobów lodowca skandynawskiego w pomorskiej fazie zlodowacenia. Na wschód od rynny Rospudy ciągnie się rynna Przerośli skręcająca bardziej w kierunku południowo-wschodnim, w której największymi jeziorami są: Białe Filipowskie (1,3 km2, głęb. 52 m) i Okmin (1,1 km2, głęb. 39,9 m). Za północno-zachodnią granicę regionu (ze Wzgórzami Szeskimi) przyjęto rzeczkę Jarkę (dopływ Gołdapi). W jej dorzeczu na przedłużeniu rynny Rospudy znajduje się Jezioro Czarne (1,7 km2, głęb. 27,5 m), a na zachód od Rospudy Jezioro Mieruńskie Wielkie (1,9 km2, głęb. 25,5 m), mające odpływ do jeziora Garbaś. A. Richling (1985) wyróżnił 3 mikroregiony: Garb Przerośli (842.722) wysokości do 257 m na obszarze wododziałowym Błędzianki, Czarnej Hańczy i Rospudy, Wyniesienie Oleckie (842.721) na zachód od rynny Rospudy  i Pagórki Przebrodzkie (842.723) na wschód od niej, ale w tym podziale zagubił się charakterystyczny element jakim jest sama długa rynna. Pojezierze Zachodnio-suwalskie jest regionem rolniczym, lasów ma mało, miast nie ma. Przecina je w poprzek linia kolejowa z Olecka do Suwałk.

(842.84)  Kraina Węgorapy

Kraina Węgorapy  jest przedłużeniem ku północy Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, od której różni się prawie zupełnym brakiem jezior, niższym położeniem i odmiennym typem ukształtowania powierzchni. Cechą charakterys¬tyczną jest wykształcona sieć rzeczna w postaci wypływającej z jeziora Mamry Węgorapy i jej dopływu Gołdapi. Węgorapa wypływa na wysokości 116 m, przepływa przez kilka zagłębień wytopiskowych, następnie jej dolina jest wcięta kilkanaście metrów w wysoczyznę morenową, po czym rzeka meandruje po płaskiej kotlinie w kierunku wschodnim; w pobliżu granicy państwa, którą opuszcza na wysokości 87 m, skręca raptownie na północ, na terytorium rosyjskim znów wcina się silnie w skłon wzniesień pojeziernych i po 172 km biegu łączy się z Pregołą. Za początek Gołdapi przyjmuje się rzeczkę Jarkę, która opływa od wschodu Wzgórza Szeskie i wpada do jeziora Gołdap. Wypływ z jeziora przyjmuje nazwę Gołdapi i kieruje się początkowo na południe, a następnie na zachód, przecinając wzgórza morenowe i łączy z Węgorapa. Jednakże początkowo odpływ lodowcowo-rzeczny odbywał się na południe, o czym świadczy wysoki poziom piaszczysty, obrzeżający Wzgórza Szeskie od zachodu na terenie Puszczy Boreckiej. A. Richling (1985) wyróżnił w Krainie Węgorapy trzy mikroregiony. Wyniesienie Pawłowskie (842.841) tworzą wzgórza morenowe na północ od Węgorzewa osiągające wysokości 161 m, przecięte doliną Węgorapy. Niecka Skaliska (842.842) jest płaskim obniżeniem wytopiskowym otoczonym wzgórzami morenowymi. Dno niecki leży poniżej 100 m. Zaznaczają się w nim płaskie wały piaszczystych kemów oraz zagłębienia wypełnione iłami, pyłami i torfowiskami. Ten obszar deglacjacji arealnej ma z zachodu na wschód około 20 km długości. Nieckę w 45% zajmują Lasy Skaliskie, reprezentowane przez kontynentalny bór mieszany. Znaczną powierzchnię stanowią użytki łąkowe. Pagórki Rogalskie (842.843) to wzgórza morenowe otaczające Nieckę Skaliska od wschodu i dochodzące do wysokości 190 m, przy czym zaznacza się kilka linii postoju czoła lodowca, a wśród nich występują nieliczne małe jeziorka. Lasy zajmują około 20% powierzchni. Mikroregion od wschodu i południa opływa Gołdapa.
Kraina Węgorapy obejmuje w granicach Polski około 690 km2 powierzchni. Jest rzadko zaludniona. Największym osiedlem jest wieś Banie Mazurskie nad Gołdapią.

(842.85) Wzgórza Szeskie (Garb Szeski)

Wzgórza Szeskie  są najmniejszym, o powierzchni około 400 km2, ale wyraźnie wyodrębniającym się mezoregionem Pojezierza Mazurskiego, ponieważ jest on najwyższy. Kulminacyjne wzniesienia przekraczają wysokość 300 m n.p.m.: na południu Szeska Góra (309 m), dalej ku północy Góra Tatarska (301 m). Najdalej na północ wysunięta Góra Gołdapska (271 m) wznosi się nad otoczeniem przeszło 100 m. Jezior w zasadzie brak, występują tylko na obrzeżeniu. Wzgórza Szeskie mają klimat wyraźnie chłodniejszy (o 0,5 do 1°C) od regionów sąsiednich, co bywa widoczne na wiosnę, kiedy na wzgórzach zalegają płaty śniegu o parę tygodni dłużej niż w otoczeniu. Wyższa jest roczna suma opadów (ok. 700 mm). Wzgórza Szeskie, podobnie jak Garb Lubawski dalej na zachodzie, znajdują się na styku dwóch wielkich lobów lodowcowych, w tym przypadku mazurskiego i litewskiego (niemnowego).Lasów jest mało. Istnieje jeden rezerwat przyrodniczy „Cisowy Jar" (9 ha) z cisem pospolitym., w gminie Kowale Oleckie, ze stanowiskiem cisa pospolitego w lesie mieszanym.

W kompleksie wzgórz można spotkać okazy unikalnych zwierząt, hoduje się tu daniele. Swoje gniazda mają orły bieliki, pomiędzy wzgórzami znajduje się mnóstwo zarybionych stawów.
 Podczas ostatniego zlodowacenia Wzgórza Szeskie znajdowały się na styku dwóch płatów lodowcowych: mazurskiego i litewskiego, między którymi wytworzyły ię żwirowe i ilaste wzgórza kemowe. W rzeźbie terenu dużą rolę odgrywają wzgórza kemowe, w tym wysokie kemy ilaste.
Dzięki dogodnym warunkom morfologicznym i stosunkowo długo zalegającym śniegom uprawia się narciarstwo zjazdowe.
U podnóża Pięknej Góry rozpoczęło funkcjonowanie Centrum Sportowo-Rekreacyjne "Piękna Góra", które wykorzystuje naturalne ukształtowanie tego terenu w celach sportowo-rekreacyjnych przez cały rok. Działają tu wyciągi narciarskie, kolej krzesełkowa i całoroczny tor saneczkowy o międzynarodowym standardzie. W planie są m.in. ścieżki rowerowe oraz imitacja grodu Jaćwingów.

(842.86)  Pojezierze Ełckie
Pojezierze Ełckie zajmuje wschodni skraj mazurskiego lobu lodowcowego. Od północy graniczy z Krainą Węgorapy i Wzgórzami Szeskimi, od wschodu z Pojezierzem Zachodniosuwalskim i Równiną Augustowską, od południa z Kotliną Biebrzańską i Wysoczyzną Kolneńską, od zachodu z Krainą Wielkich Jezior Mazurskich. Obejmuje powierzchnię około 2630 km2. Ukształtowanie powierzchni jest silnie pagórkowate, a kulminacje wzniesień przekraczają wysokość 200 m n.p.m.: Góry Piłackie (219 m) na północy, Lipowa Góra (223 m) w Puszczy Boreckiej, Płowiecka Góra (205 m) na północo-zachód od Ełku. Wody odprowadza na południe rzeka Ełk (w dolnym biegu Łęg) do Biebrzy oraz Lega, wypływająca z Jeziora Oleckiego Wielkiego, przepływająca przez jeziora Selmęt i Rajgrodzkie, z którego odpływ przybiera nazwę Jegrzni. Ełk przepływa przez jezioro Litygajno w Puszczy Boreckiej. Jezior jest dużo, ale rozmieszczonych nierównomiernie, najwięcej w środkowej części mezoregionu. A. Richling (1985) wyróżnił 7 mikroregionów. Na południo-zachodzie, w zasięgu fazy leszczyńskiej wyodrębnia się Wysoczyzną Białej Piskiej (842.861), oddzielona od Krainy Wielkich Jezior Mazurskich wschodnią częścią Równiny Mazurskiej i doliną Pisy. Rzeźba jest urozmaicona, wysokości dochodzą do 180 200 m (najwyższe wzniesienie 208 m), jezior jest niewiele i są małe, największe Borowe (1,7 km2, głęb. 31,8 m) znajduje się na wschodnim krańcu mikroregionu.

(842.862) Wzgórza Dybowsko-Wiśniowskie

Dalej ku wschodowi ciągną się Wzgórza Dybowsko-Wiśniowskie, przecięte doliną Ełku i znacznie niższe (130-150 m). Wyższa jest część zachodnia (do 191 m), z kilkoma jeziorami, z których największe jest Dybowskie (1,5 km2, głęb. 17,3 m), stanowiąca właściwie dalszy ciąg Wysoczyzny Białej Piskiej. W dolinie Ełku między Grajewem a Prostkami znajduje się jezioro Toczyłowo (1 km2, głęb. 9,9 m). Większe skupienie jezior występuje w Obniżeniu Selmęckim (842.863), przez które przepływa Lega, łącząc duże jeziora Selmęt Wielki (12,7 km2, głęb. 21,9 m) i Rajgrodzkie (15 km2, gleb. 52 m); jego odgałęzienia mają odrębne nazwy (Jezioro Stackie i Przepiórka), a w przedłużeniu północnej rynny znajduje się oddzielone przesmykiem Jezioro Białe (1,2 km2, głęb. 32,3 m). W tym mikroregionie jest również płytkie jezioro Skomętno, którego wielkość różne źródła podają rozmaicie (1,6 km2 lub 2,3 km2, głęb. 3,3 m). Na zachód od jeziora Selmęt Wielki znajduje się Jezioro Ełckie (3,8 km2, głęb. 55,8 m), przez które przepływa rzeka Ełk; leżące na wschodnim brzegu jeziora miasto Ełk spowodowało całkowite zatrucie wód podpowierzchniowych. Południowo-wschodnia część Pojezierza Ełckiego tworzy mikroregion nazwany Wyniesieniem Bargłowsko-Milewskim (842.864), położony między Obniżeniem Selmęckim a Równiną Augustowską. Bargłów leży w połowie drogi między Rajgrodem a Augustowem, a Milewo przy wąskotorowej linii kolejowej na północo-wschód od Ełku; najwyższy punkt (186 m) znajduje się na południe od Milewa. To wododziałowe wyniesienie jest zbudowane przeważnie z gliny morenowej i jest krainą rolniczą, lasy zajmują tylko około 13% powierzchni.
Jeziora występują jedynie w części południowej (na wschód od Rajgrodu). Największe są Dreństwo (5 km2, głęb. 25 m) i Tajno (2,3 km2, głęb. 6,6 m) na granicy z Kotliną Biebrzańską.

(842.865)  Pojezierze Łaśmiadzkie
Pojezierze Łaśmiadzkie obejmuje bogate w jeziora obszary na północ i na zachód od Ełku w obrębie zbiegania się zasięgu fazy poznańskiej i pomorskiej. Osią odpływu jest górny bieg rzeki Ełk, powyżej miasta tej samej nazwy, przepływającej przez największe w tym mikroregionie jezioro Łaśmiady (8,8 km2, głęb. 43,7 m). Inne jeziora tego mikroregionu większe od 1 km2 w kolejności według zajmowanej powierzchni są następujące: Szostak (5,1 km2, głęb. 28,6 m), Gawlik (4,2 km2, głęb. 12,6 m), Druglin (4,3 km2, głęb. 6,4 m), Wydmińskie (3,9 km2, głęb. 9,8 m), Ułówki (2,6 km2, głęb. 26 m), Lipińskie (2,4 km2, głęb. 23 m), Oleckie Wielkie (2,3 km2, głęb. 45,2 m), Oleckie Małe (2,2 km2, głęb. 38 m), Przytulskie (2 km2, głęb. 19 m), Sawinda (2 km2, głęb. 9,5 m), Krzywe (1,8 km2, głęb. 29,7 m), Woszczelskie (1,7 km2, głęb. 10,6 m), Sunowo (1,7 km2, głęb. 20,6 m), Jędzelewo (1,5 km2, głęb. 13,3 m), Dobskie (1,6 km2, głęb. 43,3 m), Kukowino (1,3 km2, głęb. 14,1 m), Dudeckie (1,3 km2, głęb. 9,5 m).

(842.866) Puszcza Borecka

Powierzchnia 14 tys. ha. Teren pokryty wzgórzami morenowymi, pomiędzy którymi licznie występują niewielkie jeziora. 92% powierzchni regionu zajmuje las o różnorodnym składzie — na piaskach bór, na glinie morenowej grąd.  Drzewostan sosnowy ze znaczną domieszką świerku, dębu, grabu, lipy, brzozy, modrzewia i klonu. Na terenie Puszczy Boreckiej żyją żubry w stanie wolnym.
 Występuje tu grupa większych jezior: Łaźno (5,6 km2, głęb. 18 m), Szwałk Wielki (2,1 km2, głęb. 11 m), Szwałk Mały (0,7 km2, głęb. 6,7 m), Litygajno (1,6 km2, głęb. 16,4 m), Piłwąg (1,3 km2, głęb. 3,6 m) oraz kilkanaście mniejszych. W Puszczy Boreckiej istnieje kilka rezerwatów leśnych: „Borki" (232 ha), „Lipowy Gaj", „Lipowa Wyspa" na jeziorze Szwałk Wielki i „Mazury" między jeziorami Łaźno i Szwałk Wielki. Projektowane jest utworzenie parku krajobrazowego Puszcza Borecka.

(842.863) Obniżenie Selmęckie

Obniżenie Selmęckie obejmuje Pojezierze Rajgrodzkie o powirzchnni 480 km²


J.Kuncki

 Opracowano na podstawie:

M. Stopa, D. Martyn Klimat Województwo suwalskie. Studia i materiały 1. Białystok 1985

Regionalizację fizycznogeograficzną Litwy przeprowadził Alfonsas Basalykas w monografii Lietuvos TSR fizine geografija, II Fiziniai geografiniai rajonai. Vilnius 1965. Na podstawie wyróżnionych przez niego regionów zaproponowałem w 1992 r. (Przegl. Geogr., 64. z. 3-4) indeksację dziesiętną regionów Litwy (i Białorusi), nawiązując do publikacji Międzynarodowej Federacji Dokumentacji z 1970 r.; jednakże w konfrontacji z przyjętymi wcześniej oznaczeniami mezoregionów w Polsce zaszła potrzeba zmiany indeksów liczbowych Pojezierza Wileńskiego i Równiny Żejmiany-Wilii.

Polska część Puszczy Rominckiej była przedmiotem obszernej rozprawy doktorskiej Włodzimierza Kwiatkowskiego Roślinność leśna Puszczy Rominckiej i jej uwarunkowania środowiskowe obronionej na Wydziale Biologii TJAM w Poznaniu (1986).
A. Richling Regionalizacja fizycznogeograficzna Województwo suwalskie. Studia i materiały 1. Białystok 1985.

Jerzy Aleksander Kondracki „Geografia regionalna Polski”, PWN, 2009

Opis wybranych regionów fizyczno-geograficznych w województwie warmińsko mazurskim. Załącznik do: Program Ochrony Środowiska Województwa Warmińsko-Mazurskiego na lata 2011-2014 z uwzględnieniem perspektywy na lata 2015-2018